نحوه ارتباط بين "اسلام و مدرنيسم" از جمله مباحثي است كه همگان به نحوي با آن درگير بوده ايم و دغدغه نسبت سنجي ميان اين دو را داريم. اما اين دغدغه در وهله اول بيشتر براي كساني مطرح مي شود كه از سر بصيرت به تدين خود اهميت مي دهند .

شايد بتوان اين مطلب را با قطعيت بيان كرد كه همه مومنان كه با جهان بيني مدرنيسم درگير هستند به يكسان با آن مواجه نمي شوند ، بلكه آن دسته از افرادي كه مي خواهند هم از دينداري بهره مند شده و هم در فكر و عمل از مدرنيته بهره مند شوند اين دغدغه را دارند. تصور مي كنم كه گذشتگان ما كه مدرنيته چه در قالب يك فرهنگ و چه در قالب تكنولوژي به آنها نرسيده بود كمتر دغدغه دينداري داشتند و دليل هم واضح است كه در گذشته يك سيل خروشاني از افكار و نظريات متعدد در قالب يك جهان بيني بنام مدرنيسم ، مومنان را درگير نمي ساخت ، اما امروز متأسفانه يا خوشبختانه مومنان با اين سيل مواجه هستند. البته معمولاً اگر بصيرت و دينداري نداشته باشيم اين احساس خطر را حس نمي كنيم و تعداد اين قبيل افراد اندك شمار است. وی افزود: بديهی است كه همه مؤمنان به يك نحو با مدرنيته مواجه نمی‌شوند، بلكه آن دسته از افراد دينداری كه از سر بصيرت می‌خواهند تدين خود را حفظ كنند و

به قول حافظ :  " چو بيد بر سر ايمان خويش مي لرزم"

بنابراين امروز روي صحبت بيشتر با دوستاني است كه از سر دانايي و بصيرت با دغدغه دينداري مواجه هستند . مطالبي كه در مباحث كلاسيك و آكادميك مطرح مي شود اين قبيل افراد را سيراب نمي كند.

در واقع اين افراد هستند كه نسبت اسلام و مدرنيسم برايشان دغدغه است .

***

همانگونه كه مستحضر هستيد وقتي از اسلام صحبت مي كنيم مراد ديني است كه در آن توسط پيامبري ، اطلاعاتي در  اختيار ما قرار گرفته كه اين پيامها به عقايد ، اخلاق و رفتار ما سمت وسو  و جهت مي دهد.

پيامبر اسلام مدعي بود كه مطالبي عرض مي كنم كه جهان شناسي ، جامعه شناسي ، روان شناسي و ... (شناسي به معناي عام نه به معناي علوم خاص امروزي) به ما ارائه مي دهد. يعني تصوير معقول و مطلوبي از جهان هستي ارائه داده و در مرحله دوم شيوه چگونه زيستن را به ما عرضه مي دارد.

اما ما راجع به مدرنيسم چه مي گوئيم ؟ بين مدرنيسم و مدرنيته تفاوت قائليم. مدرنيسم يك جهان بيني است و نوعي تفكر است . اما مدرنيته جنبه سخت افزاري است كه بيشتر در قالب تكنولوژي ظهور و بروز دارد.

اگر بخواهيم براي مدرنيسم يا دنياي جديد تعريفي ارائه دهيم ؛ مدرنيسم تشبيه مي شود به ديني كه مثل اسلام پيامبران خاص خود را دارد مثلا اسلام درصدد اين است كه تصويري از انسان و جامعه ارائه داده و در پي آن نوعي از شيوه زيستن را به ما ديكته مي كند.

پس هردو (اسلام و مدرنيسم) هم شناسي (جهان شناسي ، جامعه شناسي و روان شناسي) دارند و هم نوعي شيوه زيستن را به ما ديكته مي كنند.

در عين حال كه محل تولد مدرنيته و مدرنيسم دنياي غرب است اما از حيث جغرافيايي امروز تهي شده است . ژاپن هم مي تواند مدرن شده و زير چتر آن قرار گيرد.

براي مقايسه بين اسلام و مدرنيسم ، مدرنيسم را مي توان در 3 ساحت خلاصه كرد :

1-    ساحت فلسفي

2-    ساحت علمي

3-    ساحت تكنيكي

يعني 3 محور براي شناخت مدرنيسم وجود دارد.

فلسفه با همه تنوعات ، علم Sience و همه علوم انساني ، تكنيك هم منظور همان تكنيك جديد است نه قبل از رنسانس (براي جلوگيري از اطاله كلام از توضيح پرهيز مي كنيم) .

در مورد اسلام هم 3 محور وجود دارد :

1-عقايد

2- اخلاقيات

3- مسائل حقوقي و فقهي (كه متفاوتند ولي مسامحةً در كنار هم ذكر مي شوند)

پس مي خواهيم ببينيم اسلام و مدرنيسم با اين محورها چه نسبتي با هم دارند ؟

يعني مي توان احتمالات زير را در نظر گرفت :

فلسفه ____ ارتباط با_____ عقايد اسلامي

فلسفه ____ ارتباط با_____ اخلاق اسلامي

فلسفه ____ ارتباط با_____ حقوق (فقه) اسلامي

علم ____ ارتباط با_____ عقايد اسلامي

علم ____ ارتباط با_____ اخلاق اسلامي

علم ____ ارتباط با_____ حقوق (فقه) اسلامي

تكنيك ____ ارتباط با_____ عقايد اسلامي

تكنيك ____ ارتباط با_____ اخلاق اسلامي

تكنيك ____ ارتباط با_____ حقوق (فقه) اسلامي

مثلاً در فلسفه جديد اين پرسش مطرح است كه ( فلسفه جديد هميشه منظور از رنسانس تا كانت است ، اما ما اينجا مرادمان فلسفه در 4 قرن اخير است كه كانت ، دكارت ، هگل ، فرويد و ماركس پيامبران فلسفه جديد هستند) آيا اساساً خدا وجود دارد ؟ يعني ما برهاني براي اثبات خدا داريم ؟  كانت در جواب اين سوال معتقد است : "ما حتي يك برهان قابل قبول هم براي اثبات خدا نداريم" او براهين خداشناسي را مطرح كرده و نقد مي كند.

حال يك فرد با بصيرت ديندار با اين پرسش مواجه مي شود كه حق با اسلام است يا علم فلسفه جديد ؟

در مورد اخلاق هم همينطور ، با اين پرسش مواجه مي شويم كه آيا اخلاق بدون دين مي تواند پاسخگو باشد يا خير ؟

در مورد فقه و حقوق هم همينگونه است ، آيا مسائل فقه و حقوق ديني مي تواند امروز جوابگو باشد ؟ و اين حقوق بر حقوق مدرن ترجيه دارد يا خير ؟

مثلاً در عالم پزشكي اين پرسش مطرح است ؛ بيماراني كه مرگشان حتمي است و به شدت از بيماري خود در رنج و عذاب هستند آيا مجاز به انتخاب مرگ اختياري مي باشند يا خير ؟

اينجا 2 پرسش مطرح مي شود : 1- اخلاقي : از حيث اخلاق چنين كاري صحيح است ؟ 2- حقوقي : آيا پزشك در اينصورت معاونت در قتل دارد ؟

يا بعنوان مثالي ديگر ؛ آيا  انجام پديده كلونينگ در مورد انسان كار صحيحي است ؟ فردي كه به اين طريق متولد مي شود ، مي تواند از لحاظ حقوقي با محارم خود ازدواج كند ؟ يا اگر براي از بين بردن عيوب او مثلاً در ژن" بُخل " او دستكاري شده و به "سخاوت" تبديل شود ، آيا از نظر اخلاقي اين سخاوتمندي ارزشمند خواهد بود يا خير ؟

با ذكر اين مقدمه مي توان گفت 4 نوع رابطه بين اسلام و مدرنيسم قابل بيان است :

1-    رابطه پرسش و پاسخ (كه در بالا ذكر شد)

2-    رابطه نفي (يعني ملاك اسلام است و هرچه از مدرنيسم ببينيم نفي كنيم يا بالعكس)

3-    رابطه تعارض (يعني با يكي از اين دو موافق و با ديگري مخالف باشيم)

4-    رابطه تاييد (يعني ملاك ما اسلام باشد و هرچه از مدرنيسم مورد تاييد اسلام بود برمي گزينيم)

حال مساله قابل طرح اين است كه يك فرد ديندار كداميك از اين تعاملات 4 گانه را بايد انتخاب كند ؟ منظور اين است كه آيا اين دو 2 رقيب هستند كه چشم ديدن يكديگر را ندارند ؟ يا دو رفيق هستند كه هركدام به مسائل مربوط به خود مي پردازند ؟ يا 2 جزيره مجزا هستند كه هيچ ارتباطي با هم ندارند ؟

اسلام بعنوان يك كل در نظر گرفته مي شود يك كل "ذوابعاد" و "ذواجزاء" كه نمي توان بخشي از آنرا گرفت و بخشي ديگر را رها كرد.

مدرنيسم هم يك كل "ذواجزاء" است كه وحدتي بين اجزاء آن يعني ؛ "فلسفه ، علم و تكنيك" وجود دارد ولي اگر بفرض تكنيك را انتخاب كنيم ناگذير به انتخاب فلسفه آن نيستيم .

براي حل اين مساله بهتر است در ابتدا تكليف خودمان را در مورد عقل و حيطه اختياراتش مشخص كنيم.

اعتقاد ما بر اين است كه عقل در عين حال كه براي تبيين حيات انسان چه براي شناسايي و چه براي نحوة زيستن لازم و ضروري است اما كافي نيست و اسلام يك چنين عقلي را به ما معرفي كرده است.

اسلام و مدرنيسم هر دو مدعي هستند كه در سه مقوله بالا (عقايد ، اخلاق ، حقوق و فقه) حقايقي را مطرح مي كنند . رأي مختار براي ما اين است ؛

1-آنجاكه حقيقت اسلامِ قطعي با حقيقتِ ظنّي و غيرقطعي مدرن مواجهه پيدا كنند ، تكليف عقل مشخص است حقيقتِ قطعي اسلام را انتخاب مي كنيم.

2- اگر حقيقتِ قطعي در مدرنيسم با حقيقتِ غيرقطعي در اسلام مواجهه يافتند ، مدرنيسم را انتخاب مي كنيم.

3-اگر هر دو غيرقطعي بودند ، جستجو مي كنيم كه در مورد كداميك تاييد عمليِ بيشتري مي توانيم جمع آوري كنيم.

4-اگر هر دو قطعي بودند كه تا بحال اين اتفاق نيافتاده است ولي "فرض محال ، محال نيست"  در اينصورت 2 حالت پيش مي آيد :

الف) يك ديدگاه معتقد است كه چون عقل محدود است ، جانب ترجيح با تفكر اسلامي است.

ب) ديدگاه ديگر كه رايج تر بوده و طرفداران بيشتري دارد اين است كه حقيقتي كه مدرن است را مي پذيريم ولي تفكر اسلامي را رد نمي كنيم و مي گوئيم تاييدش با كساني كه از عهده تأويلش برمي آيند.

اينجا منظور از قطعيت و يقين ، قطعيت روان شناختي نيست كه براي يك فرد خاص اتفاق مي افتد بلكه قطع و يقيني است كه عقل جمعي با آن موافقت دارد.

نتيجه :

آنچه مي توان از اين امر نتيجه گرفت اين است كه ما هر يك از اين 4 مبنا را اتخاذ كنيم ديندارانه رفتار و زندگي كرده ايم. اگر فردي با ذهنيت مجتهدانه (به معني عام نه صرفاً فقهي) با زندگي مدرن مواجه شود ، ديندارانه عمل كرده است.